Намбарын Энхбаяр

Намтар

Намбарын Энхбаяр 1958 оны 6 дугаар сарын 1-нд Улаанбаатар хотод төрсөн. 1980 онд Москва хотын Максим Горькийн нэрэмжит Утга зохиолын дээд сургуулийг уран зохиолын онол, орчуулгын мэргэжлээр төгсөж, 1985–1986 онд Их Британийн Лийдсийн их сургуульд англи хэл, утга зохиолын сургалтад хамрагджээ (Britannica). 1980–1990 онд Монголын зохиолчдын эвлэлд орчуулагч, редактор, хэлтсийн эрхлэгч, хариуцлагатай нарийн бичгийн даргаар, мөн Монголын орчуулагчдын эвлэлийн дэд ерөнхийлөгчөөр ажилласан бөгөөд Лев Толстой, Чарльз Диккенс, Николай Гоголь, Фёдор Достоевский, Олдос Хаксли, Виржиниа Вулф зэрэг зохиолчдын бүтээлийг монгол хэлнээ орчуулсан нэртэй орчуулагч, зохиолч юм (encyclopedia.com). Тэрээр Монголын төрийн гурван дээд албан тушаал — Ерөнхий сайд, УИХ-ын дарга, Ерөнхийлөгч — бүгдийг нь хашиж байсан анхны хүн билээ (Britannica).

1985 оноос Монгол Ардын Хувьсгалт Намын гишүүн болж, 1990–1992 онд Соёл урлагийн хөгжлийн хорооны нэгдүгээр орлогч даргаар ажиллажээ (ОХУ-ын Засгийн газрын архив). 1992 онд Улсын Их Хуралд анх сонгогдож, 1992–1996 онд Соёлын сайдаар ажиллав. 1996 онд МАХН-ын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга, 1997 оны 6 дугаар сард намын даргаар сонгогдож, 2005 он хүртэл энэ албыг хашив (Britannica). 2000 оны УИХ-ын сонгуульд МАХН ялалт байгуулсны дараа тэрээр Монгол Улсын Ерөнхий сайдаар томилогдож (2000–2004), 2004 онд УИХ-ын даргаар сонгогдсон юм (parliament.mn).

2005 оны 5 дугаар сарын 22-ны Ерөнхийлөгчийн сонгуульд МАХН-аас нэр дэвшиж, Олон улсын сонгуулийн системийн сангийн (IFES) мэдээгээр 54.20 хувийн санал (495,730 санал) авч ялалт байгуулсан (IFES Election Guide). 2005 оны 6 дугаар сарын 24-нд Монгол Улсын 3 дахь Ерөнхийлөгчөөр тангараг өргөж, 2009 оны 6 дугаар сарын 18 хүртэл ажиллав (globalsecurity.org). Түүний Ерөнхийлөгчийн бүрэн эрхийн хугацаанд хоёр том гадаад бодлогын үйл явдал болов: 2005 оны 11 дүгээр сарын 21-нд АНУ-ын Ерөнхийлөгч Жорж Буш Улаанбаатарт айлчилсан нь үүрэгт ажиллаж буй АНУ-ын Ерөнхийлөгчийн Монголд хийсэн анхны айлчлал бөгөөд хоёр Ерөнхийлөгч иж бүрэн түншлэлийн тухай хамтарсан мэдэгдэл гаргасан (АНУ-ын Ерөнхийлөгчийн архив); 2007 оны 10 дугаар сарын 22-нд Энхбаяр Вашингтон хотноо Ерөнхийлөгч Буштай уулзаж, АНУ-ын Мянганы сорилтын корпорацийн 285 сая ам.долларын буцалтгүй тусламжийн гэрээнд (төмөр зам, өмчийн эрхийн бүртгэл, мэргэжлийн боловсрол, эрүүл мэнд) гарын үсэг зурсан (АНУ-ын Ерөнхийлөгчийн архив).

2008 оны 6 дугаар сарын 29-ний УИХ-ын сонгуулийн дараах үймээний үеэр 7 дугаар сарын 1-нд тэрээр дөрвөн хоногийн онц байдал зарласан нь Монголын түүхэнд анхны тохиолдол байв (НҮБ-ын мэдээ, 2008.07.03). Үймээний үеэр таван хүн амь үрэгдэж, 300 орчим хүн гэмтэж, 700 орчим хүн саатуулагдсан бөгөөд НҮБ-ын Хүний эрхийн дээд комиссарын газар эрх баригчдыг хүний эрхийг дээдлэн, хэтрүүлсэн хүч хэрэглэхээс зайлсхийхийг уриалж байв. Түүний онц байдал зарласан шийдвэр олон нийтийн шүүмжлэл дагуулсан юм (Britannica). 2009 оны Ерөнхийлөгчийн сонгуульд тэрээр Цахиагийн Элбэгдоржид ялагдаж, бүрэн эрхийн хугацаа 2009 оны 6 дугаар сарын 18-нд дуусгавар болжээ. Ерөнхийлөгчийн албанаасаа буусны дараа 2010 онд тэрээр МАХН гэдэг нэртэй шинэ нам байгуулсан байна (Britannica).

Ерөнхий сайдаар

Намбарын Энхбаяр 2000 оны 7 дугаар сарын 26-наас 2004 оны 8 дугаар сарын 20 хүртэл Монгол Улсын Ерөнхий сайдаар ажилласан. 2000 оны УИХ-ын сонгуульд Монгол Ардын Хувьсгалт Нам 76 суудлын 72-ыг авч үнэмлэхүй ялалт байгуулсан (бүгдээс 4-өөс бусад — Britannica). Тэр Ринчиннямын Амаржаргалын Засгийн газрыг залгамжилж, түүний дараа Цахиагийн Элбэгдоржийн эвслийн Засгийн газар байгуулагдсан (en.wikipedia).

Түүний Засгийн газрын үед Оюутолгойн хэлэлцээ эхэлсэн (2003): Засгийн газар 2004 онд эхэндээ хурдан гэрээ байгуулахыг зорьж байсан ч олон нийтийн эсэргүүцлийн дараа илүү шүүмжлэлтэй хандаж эхэлсэн (SOMO / Oyu Tolgoi Watch, «Undermining Mongolia», 2020). Түүний бүрэн эрхийн үеийн эдийн засгийн бодлогын гол шийдвэрүүд болон Засгийн газрын бүрэлдэхүүний дэлгэрэнгүй энэ судалгааны хүрээнд бүрэн тогтоогдоогүй байна.

⚠️ Нээлттэй асуудлууд: түүний 2000–2004 оны Засгийн газар нь ямар дугаартай Засгийн газар байсан нь судалгааны хүрээнд тогтоогдоогүй; бүрэн эрхийн үеийн Засгийн газрын гишүүдийн бүрэн жагсаалт primary эх сурвалжаар баталгаажаагүй.

Хөрөнгийн мэдүүлэг

opendatalab.mn-ийн Авлигатай тэмцэх газрын «Хөрөнгө орлогын мэдүүлэг» нээлттэй санд Н.Энхбаярын хөрөнгө орлогын мэдүүлэг олдсонгүй. Сонгуульд нэр дэвшигчдийн мэдүүлгийн сан нь 2021 оноос хойших сонгуулиудыг л агуулдаг — 2009, 2013, 2017 оны Ерөнхийлөгчийн сонгуулийн мэдүүлгийн бүртгэл тус санд байхгүй байгаа тул түүний 2005, 2009 оны нэр дэвшилтийн үеийн мэдүүлгийг эндээс шалгах боломжгүй. Тэр хэзээ ч мэдүүлэг өгөөгүй гэж үзэж болохгүй — зөвхөн тус нээлттэй санд олдоогүй гэсэн үг.

АТГ-ын «Мэдүүлгийн ил тод байдлын цахим систем» (xacxom.iaac.mn) нь JavaScript-ээр ачаалагддаг систем бөгөөд текст хайлтаар түүний мэдүүлэг олдоогүй; тус системийн мэдээлэл рүү нэвтрэхийн тулд шууд хөтөч шаардлагатай.

⚠️ shilendans.gov.mn шилэн дансны нэгдсэн систем дэх байгууллагын хуудас нь JavaScript-ээр ачаалагддаг тул текст хайлтаар Ерөнхийлөгчийн Тамгын газрын хуудас олдоогүй. Мөн шилэн данс нь тухайн үеийн төсвийн гүйцэтгэлийг харуулдаг тул Н.Энхбаярын 2005–2009 оны Ерөнхийлөгчийн бүрэн эрхийн үеийн түүхэн тоо баримт тус порталаас олдоогүй.

Гэр бүлийн холбоо

Нээлттэй эх сурвалжид үндэслэсэн мэдээлэл. Тэмдэглэгээ: батлагдсан — нийтийн бүртгэлээр батлагдсан; мэдээлсэн — хэвлэлд мэдээлсэн, бүрэн батлагдаагүй; баталгаажаагүй — баталгаажаагүй мэдээлэл.

• Хүүхэд: Enkhbayaryn Batshugar (banker; MPP member of the State Great Khural since 2021 (eldest son)) батлагдсан — en.wikipedia.org
• Хань ижил: Onongiin Tsolmon батлагдсан — en.wikipedia.org

Эх сурвалж

• IFES Election Guide — Mongolian Presidency 2005 General (2005.05.22): Н.Энхбаяр 495,730 санал, 54.20%; MPRP
• parliament.mn — «УИХ-ын үе үеийн дарга нарт хүндэтгэл үзүүллээ» (2026-07-10): Н.Энхбаяр 2004–2005 онд УИХ-ын дарга; «Монгол Улсын гурав дахь Ерөнхийлөгч асан»
• Encyclopaedia Britannica — Nambaryn Enkhbayar: төрсөн огноо, боловсрол, орчуулагчийн карьер, Ерөнхий сайд (2000–04), УИХ-ын дарга (2004–05), Ерөнхийлөгч (2005–09), 2008 оны онц байдал, 2010 оны нам
• globalsecurity.org — Монголын Ерөнхийлөгчдийн жагсаалт: Н.Энхбаяр, МАХН, 2005.06.24 – 2009.06.18 (хоёрдогч эх сурвалж — төгсгөлийн огноо албан ёсны эх сурвалжаар баталгаажаагүй)
• АНУ-ын Ерөнхийлөгчийн архив — Ж.Бушийн 2005.11.21-нд Монголд хийх айлчлалын зарлал (анхны айлчлал)
• АНУ-ын Ерөнхийлөгчийн архив — 2007.10.22: Буш, Энхбаяр нар MCC-ийн 285 сая ам.долларын гэрээнд гарын үсэг зурав
• congress.gov — Сенатын тэмдэглэл: 2005.11.21-ний хамтарсан мэдэгдэл, 2007.10.22-ны MCC гэрээ
• НҮБ-ын мэдээ (2008.07.03) — Монголд онц байдал зарласан үеэр хүний эрхийг дээдлэхийг уриалсан нь
• Amnesty International (2009.01.15) — 2008 оны 7 сарын 1-ний үймээний хохирогчдын мөрдөн шалгалт
• encyclopedia.com — боловсрол (1980, 1985–86), карьер (1980–90), Соёлын сайд (1992–96), УИХ-д дахин сонгогдсон он жилүүд
• ОХУ-ын Засгийн газрын архив — албан тушаалын он дараалал (1985 оноос МАХН-ын гишүүн; 2005.06.24-нд Ерөнхийлөгч)
• opendatalab.mn — «Хөрөнгө орлогын мэдүүлэг» сан: Н.Энхбаярын мэдүүлэг олдоогүй (2021 оноос хойших сонгуулиудыг л агуулна)
• xacxom.iaac.mn — АТГ-ын «Мэдүүлгийн ил тод байдлын цахим систем»: JavaScript-ээр ачаалагддаг тул текст хайлтаар мэдүүлэг олдоогүй
• opendata.burtgel.gov.mn — Хуулийн этгээдийн улсын бүртгэлийн хайлт: reCAPTCHA шалгалттай тул автомат шалгалтаар тогтоож чадаагүй
• shilendans.gov.mn — шилэн дансны нэгдсэн систем: 2005–2009 оны түүхэн тоо баримт олдоогүй

⚠️ Баталгаажаагүй / хязгаарлагдмал баримтууд: (1) 2005 оны сонгуулийн санал, хувийн тоо баримт эх сурвалжаас хамаарч бага зэрэг зөрнө — дээрх тоо IFES-ийн мэдээгээр; (2) Ерөнхийлөгчийн бүрэн эрхийн төгсгөлийн огноо (2009.06.18) нь хоёрдогч эх сурвалжаас авав — албан ёсны Монголын эх сурвалж (president.mn / parliament.mn) дээр баталгаажаагүй; (3) gec.gov.mn портал энэ шалгалтаар хүртээмжгүй байсан тул СЕХ-ны албан ёсны дүнг шууд шалгаж чадаагүй; (4) 2012 оны эрүүгийн хэргийн талаарх мэдээллийг албан ёсны шүүхийн шийдвэрээр баталгаажуулаагүй тул энэ профайлд оруулаагүй болно.