Цахиагийн Элбэгдорж

Намтар

Цахиагийн Элбэгдорж бол Монгол Улсын 4 дэх Ерөнхийлөгч — 2009 оны 6-р сарын 18-наас 2017 оны 7-р сарын 10 хүртэл хоёр бүрэн эрхийн хугацаанд ажилласан. Тэрээр 1963 оны 3-р сард Ховд аймгийн Зэрэг суманд малчин айлын найман хүүгийн отгон нь болж төрсөн. ⚠️ Төрсөн өдрийн хувьд нээлттэй эх сурвалжууд зөрүүтэй: англи Википедиа 3-р сарын 8, хялбаршуулсан англи Википедиа 3-р сарын 30 гэж бичдэг тул энэ профайл өдрийг нь баталгаатайгаар тогтоогоогүй.

Мэргэжлийн сэтгүүлч. 1988 онд Львовийн цэрэг-улс төрийн дээд сургуулийг сэтгүүл зүйн бакалавраар төгсөж, "Улаан од" цэргийн сонинд ажиллаж байсан. 1990 онд "Ардчилал" — Монголын анхны бие даасан сонин —-ыг байгуулж анхны ерөнхий эрхлэгчээр нь ажилласан бөгөөд 1992 оны шинэ Үндсэн хуулийг хамтран боловсруулж батлалцахад оролцсон (Wikipedia; National Endowment for Democracy).

1990 оны ардчилсан хөдөлгөөний гол удирдагчдын нэг: 1989 оны 12-р сарын 10-нд Залуучуудын соёлын төвийн өмнө анхны ил жагсаалыг зохион байгуулж, Монголын Ардчилсан Холбоо байгуулагдсаныг зарласан (Wikipedia). Улсын Их Хурлын гишүүнээр 1990, 1992, 1996, 2008 онд дөрвөн удаа сонгогдсон; 1996–1998 онд УИХ-ын дэд даргаар ажилласан. Ерөнхий сайдаар хоёр удаа — 1998 оны 4-р сарын 23-наас 12-р сарын 9 хүртэл, мөн 2004 оны 8-р сарын 20-наас 2006 оны 1-р сарын 13 хүртэл — ажилласан. 2000–2002 онд Колорадогийн Их Сургуулийн Эдийн засгийн хүрээлэн, Харвардын Их Сургуулийн Жон Кеннедийн Засгийн газрын сургуульд суралцаж, төрийн удирдлагын магистр (MPA) хамгаалсан (World Economic Forum; Wikipedia).

Ерөнхийлөгчийн сонгуульд Ардчилсан Намаас хоёр удаа нэр дэвшиж ялсан. 2009 оны 5-р сарын 24-ний сонгуульд 562,718 сонгогчийн санал (51.21%) авч, тухайн үеийн Ерөнхийлөгч Намбарын Энхбаярыг (520,948 санал, 47.41%) ялсан — энэ дүн Сонгуулийн Ерөнхий Хорооны албан ёсны дүн (International Republican Institute-ийн 2009 оны сонгуулийн дараах тайланд эш татсанаар). 2009 оны 6-р сарын 18-нд анхны тангарагаа өргөсөн. 2013 оны 6-р сарын 26-нд дахин сонгогдсон: Сонгуулийн Ерөнхий Хорооны дүнг нийтэлсэн IFES Election Guide-аар 622,794 санал (50.23%) авсан нь олонх болсон бөгөөд өрсөлдөгчид Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ 520,380 санал (41.97%), Нацагийн Удвал 80,563 санал (6.50%) авсан; сонгогчдын ирц 66.5% байв (Jamestown Foundation, СЕХ-ны дүнг эш татсанаар; Reuters мөн СЕХ-ноос 50.23% гэж мэдээлснийг баталсан). 2013 оны 7-р сарын 10-нд хоёр дахь тангарагаа өргөж, 2017 оны 7-р сарын 10-нд бүрэн эрхээ дараагийн Ерөнхийлөгчид шилжүүлсэн (IFES; Wikipedia).

Түүний засаглалын хамгийн тод шийдвэрүүдийн нэг бол цаазаар авах ялыг халах алхам байв. 2010 оны 1-р сарын 14-нд тэрээр Ерөнхийлөгчийн уучлах бүрэн эрхээ ашиглан цаазаар авах ял шийтгүүлсэн бүх хүнд тогтмол уучлал үзүүлнэ гэж зарлаж, де-факто моратори тогтоосон. 2012 оны 3-р сард Монгол Улс Иргэний болон улс төрийн эрхийн тухай олон улсын Пактын цаазаар авах ялыг халах тухай II Нэмэлт протоколыг соёрхон баталсан нь уг бодлогыг олон улсын эрх зүйгээр бэхжүүлсэн (Amnesty International, 2015).

Гадаад бодлогын талбарт: 2011–2013 онд Монгол Улс Ардчилсан орнуудын хамтын нийгэмлэгийг (Community of Democracies) даргалж, 2013 оны 4-р сарын 27–29-нд Улаанбаатарт тус байгууллагын VII сайд нарын бага хурлыг зохион байгуулж "Улаанбаатарын тунхаглал" батлуулсан (Quê Me/Vietnam Committee; OSCE Yearbook). 2016 оны 7-р сарын 15–16-нд Улаанбаатарт болсон Ази–Европын 11 дэх дээд хэмжээний уулзалтыг (ASEM 11) Ерөнхийлөгчийн хувьд хүлээн авч, даргалсан (Японы Гадаад хэргийн яамны даргын мэдэгдэл; EU EEAS).

Дотоодод 2009 онд Иргэний танхим байгуулж, иргэд хуулийн төслүүдэд саналаа шууд хэлэх нээлттэй сонсголын индэр бий болгосон; орон нутагт эрх мэдэл шилжүүлэх, иргэдийн оролцоотой төсөвлөлтийн бодлогыг дэвшүүлсэн (National Endowment for Democracy; Wikipedia). ⚠️ 1992–2000 онд Монголын Үндэсний Ардчилсан Намын гишүүн байсан гэх мэдээлэл зөвхөн хоёрдогч эх сурвалжаас (Wikipedia) баталгаажсан тул намын харьяаллын өөрчлөлтийн дэлгэрэнгүйг энэ профайл баталгаатайгаар тогтоогоогүй; 2013 оны сонгуульд Ардчилсан Намаас нэр дэвшсэн нь Сонгуулийн Ерөнхий Хорооны тогтоолоор баталгаажсан.

Ерөнхий сайдаар

Цахиагийн Элбэгдорж Ерөнхий сайдаар хоёр удаа ажилласан. (Тэр мөн 2009–2017 онд Монгол Улсын Ерөнхийлөгчөөр ажилласан — доорх нь зөвхөн Ерөнхий сайдын бүрэн эрхүүд юм.)

Анхны бүрэн эрх (19 дэх Ерөнхий сайд): 1998 оны 4 дүгээр сарын 23-наас 12 дугаар сарын 9 хүртэл (230 хоног). Тэр үед тэр Монголын Үндэсний Ардчилсан Намын дарга бөгөөд Ардчилсан Холбоо (МАСН–МСДН) эвслийн олонхийн удирдагч байсан; 1998 оны 4 дүгээр сарын 23-нд УИХ-ын 76 гишүүний 60-ын саналаар М.Энхсайханыг залгамжлан томилогдсон (policyarchive.org/Congressional Research Service). 1998 оны 7 дугаар сарын 24/25-нд УИХ түүнд итгэл үзүүлэхгүй гэж санал хураасан — «Монголын түүхэнд хамгийн богино хугацаанд ажилласан Засгийн газар» (National Endowment for Democracy); зарим эвслийн гишүүн МАХН-ын сөрөг хүчинтэй нэгдэн эсрэг санал өгсөн (IMF, 1999). Тэр Ерөнхийлөгч Нацагийн Багабанди (МАХН) түүний залгамжлагчийн нэр дэвшигчдийг — 1990–92 оны анхны Шадар сайд Даваадоржийн Ганболд зэрэг — удаа дараа хориглосон тул 1998 оны 12 дугаар сарын 9-нд Жанлавын Наранцацралтыг батлах хүртэл үүрэг гүйцэтгэгчээр ажилласан.

Анхны бүрэн эрхийн төв эдийн засгийн шийдвэр нь 1998 оны 5 дугаар сарын 27-ны Сэргээн босголтын банкийг хувийн Голомт банктай нэгтгэх (худалдах) шийдвэр байв — Голомт банк цорын ганц оролцогч байсан. МАХН-ын бүлэг уг нэгдлийг Үндсэн хууль зөрчсөн, үндэсний эдийн засгийн аюулгүй байдалд заналхийлсэн гэж үзэж, сөрөг хүчин 1998 оны 6 дугаар сард УИХ-ын хуралдааныг орхисон; 1998 оны 7 дугаар сард Засгийн газар итгэлийн санал хураалтад ялагдсан; УИХ худалдааг зогсоосон (CRS/policyarchive.org, IMF 1999). Банк түүний бүрэн эрх дууссаны дараахан дампуурч, төсөвт их хэмжээний хохирол учирсан (en.wikipedia — нэг хоёрдогч эх сурвалжийн үнэлгээ, дүгнэлт биш). Мөн түүний бүрэн эрхийн үед (1998 оны 10 дугаар сарын 2) Дэд бүтцийн сайд, 1990 оны хувьсгалын удирдагч Санжаасүрэнгийн Зориг гэртээ амиа алдсан — энэ хэрэг улс төрийн аллага гэж өргөнөөр үздэг; судалгааны хүрээнд Элбэгдоржийг уг аллагатай холбосон ямар ч нэхэмжлэл олдоогүй; энэ нь тухайн үеийн нөхцөл байдал юм. ⚠️ 2024 онд УИХ-ын гишүүн Батзандан IPU-ын төлөөлөгчдийн өмнө Элбэгдоржийг 20 жилийн турш Зоригийн хэргийн мөрдлөгт нөлөөлсөн гэж мэдэгдсэн — энэ бол нэрлэгдсэн илтгэгчийн нэхэмжлэл, Элбэгдоржийн хариу тайлбар судалгаанд олдоогүй.

Хоёр дахь бүрэн эрх: 2004 оны 8 дугаар сарын 20-наас 2006 оны 1 дүгээр сарын 13 хүртэл. 2004 оны сонгуулийн тэнцвэрийн дараа Ардчилсан нам–Эх орон эвсэл МАХН-тай хамтарсан их эвслийн Засгийн газар байгуулсан (МАХН-ын 8 сайд, эвслийн 6 сайдтай гэж Britannica мэдээлсэн — давхар шалгалт хэрэгтэй). Н.Энхбаярын Засгийн газрыг залгамжилсан; 2006 оны 1 дүгээр сард МАХН сайд нараа эвслээс эгүүлэн татсаны дараа огцорсон (en.wikipedia).

Хөрөнгийн мэдүүлэг

opendatalab.mn дээр "Цахиа Элбэгдорж" (мэдүүлэгт овог нь "Цахиа" гэж бүртгэгдсэн) нэрээр Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн (ТӨ1) албан тушаалтайгаар 2013 болон 2015 оны хөрөнгө орлогын мэдүүлэг олдов. Гол үзүүлэлтүүд:

Хоёр жилийн мэдүүлэгт газар 0₮, зээл болон авлага 0₮, эрх/патент/тусгай зөвшөөрөл 0₮ гэж мэдүүлсэн. Хөрөнгө оруулалтын дүн хоёр жилдээ 100,420₮ (доорх "Бизнесийн холбоо" хэсгийг үзнэ үү). Эх сурвалж: opendatalab.mn — Авлигатай тэмцэх газрын нээлттэй мэдээллийн сан (XReport). ⚠️ opendatalab.mn нь архивласан мэдээллийг эх сурвалж байгууллагаас (АТГ) нь нягтлахыг хэрэглэгчдэд сануулдаг тул дээрх дүн нь мэдүүлгийн мэдээллийн сангийн бичилт бөгөөд одоогийн өмчлөлийг тогтоохгүй. АТГ-ын "Мэдүүлгийн ил тод байдлын цахим систем" (xacxom.iaac.mn) нь JavaScript-р ажилладаг тул 2026 оны 9-р сарын 25-нд текст хайлтаар мэдээлэл олдоогүй — мэдүүлгийг тус системээс шууд нягтлах шаардлагатай.

Гэр бүлийн холбоо

Нээлттэй эх сурвалжид үндэслэсэн мэдээлэл. Тэмдэглэгээ: батлагдсан — нийтийн бүртгэлээр батлагдсан; мэдээлсэн — хэвлэлд мэдээлсэн, бүрэн батлагдаагүй; баталгаажаагүй — баталгаажаагүй мэдээлэл.

• Хань ижил: Хажидсүрэнгийн Болормаа батлагдсан — en.wikipedia.org

Эх сурвалж

• IFES Election Guide — "Mongolian Presidency 2013 General" (СЕХ-ны дүнг нийтэлснээр: 622,794 санал, 50.23%)
• Reuters — "Mongolian president wins second term amid focus on mining curbs" (2013-06-27; СЕХ-ны дүн: 50.23%)
• Jamestown Foundation — "Mongolian Presidential Election Ends in Ruling Democratic Party's Favor" (СЕХ-ны дүнг эш татсанаар: 50.23% / 41.97% / 6.5%; ирц 66.5%)
• International Republican Institute — "Mongolia Post-Election Watch, June 2009 Presidential Election" (СЕХ-ны 2009 оны албан ёсны дүн: 562,718 санал, 51.21%)
• opendatalab.mn — Цахиа Элбэгдорж: 2015 оны хөрөнгө орлогын мэдүүлэг (XReport)
• opendatalab.mn — Цахиа Элбэгдорж: 2013 оны хөрөнгө орлогын мэдүүлэг (XReport)
• Amnesty International — "Монгол Улс: Ээлжит дүгнэлт хэлэлцүүлэгт зориулсан илтгэл" (2015; II Нэмэлт протоколыг 2012 оны 3-р сард соёрхон баталсан)
• Японы Гадаад хэргийн яам — ASEM 11 даргын мэдэгдэл (Улаанбаатар, 2016 оны 7-р сарын 15–16; Ерөнхийлөгч Ц.Элбэгдорж даргалсан)
• European External Action Service — "ASEM Summit, Ulaanbaatar, Mongolia, 15-16/07/2016"
• National Endowment for Democracy — New York Democracy Forum: Tsakhia Elbegdorj (1990 оны хөдөлгөөн, Иргэний танхим)
• World Economic Forum — Tsakhia Elbegdorj, Agenda Contributor (боловсрол, албан тушаалын замнал)
• Quê Me / Vietnam Committee — VII Ministerial Conference of the Community of Democracies, Ulaanbaatar, 27–29 April 2013
• Wikipedia — "Tsakhiagiin Elbegdorj" (огноо, албан тушаалын cross-check; дангаар нь материаллаг баримтад ашиглаагүй)